Wanneer je aan topsport denkt, denk je waarschijnlijk aan fysieke prestaties. Uren trainen, wedstrijden spelen, grenzen verleggen en steeds proberen om net iets beter te worden. Maar wie goed naar topsport kijkt, ziet dat een groot deel van presteren helemaal niet fysiek is. Wat gebeurt er namelijk wanneer de druk toeneemt? Kun je dan nog steeds helder nadenken, je aandacht richten en doen wat je normaal ook kunt?

Dat is een vraag die niet alleen interessant is voor topsporters. Ook binnen organisaties krijgen mensen dagelijks te maken met druk. Een belangrijke presentatie, een deadline die dichterbij komt, een lastige klant, een team dat niet goed samenwerkt of een periode waarin alles tegelijk lijkt te gebeuren. We verwachten vaak dat medewerkers in zulke situaties gewoon goed blijven functioneren. Maar hoe vaak leren we mensen eigenlijk hoe ze dat kunnen doen?

Wat gebeurt er met je wanneer de druk toeneemt?
Iedereen reageert anders op druk. De één wordt scherper en krijgt juist extra energie, terwijl de ander het overzicht verliest, gaat piekeren of steeds harder probeert te werken. Dat betekent niet automatisch dat de ene persoon mentaal sterk is en de andere niet. Onze reactie op druk wordt beïnvloed door verschillende factoren, zoals de situatie, eerdere ervaringen, beschikbare hulpbronnen en de manier waarop we onze gedachten en emoties reguleren.

Onderzoek naar mentale gezondheid en welzijn op het werk laat bijvoorbeeld zien dat niet één factor bepaalt hoe iemand zich op het werk voelt. De systematische review van Mental health and well-being at work analyseerde maar liefst 341 studies en laat zien dat factoren op verschillende niveaus invloed hebben: van individuele kenmerken en vaardigheden tot de werkomgeving, leiderschap en organisatie (Mental health and well-being at work, 2024).
Dat vind ik een belangrijke gedachte. Als we willen dat mensen goed omgaan met druk, moeten we dus niet alleen kijken naar de persoon, maar ook naar de omgeving waarin die persoon moet presteren.

Kun je leren om beter met druk om te gaan?
Het korte antwoord is: ja, daar zijn aanwijzingen voor. Mentale vaardigheden zijn namelijk niet allemaal vaststaande eigenschappen.

Schäfer et al. (2024) onderzochten 101 studies met in totaal ruim 20.000 deelnemers naar interventies die gericht waren op het versterken van psychologische veerkracht. Zij vonden dat dergelijke interventies onder andere positieve effecten kunnen hebben op veerkracht en mentale gezondheid.

Ook Mehler et al. (2024) onderzochten specifiek trainingen gericht op emotionele competenties op de werkvloer. In hun systematische review en meta-analyse keken zij onder andere naar trainingen rondom emotieregulatie, empathie en emotionele intelligentie. Het interessante hieraan is dat dit vaardigheden zijn die we vaak als onderdeel van iemands persoonlijkheid zien, maar die dus ook onderwerp kunnen zijn van training. Dat betekent niet dat een training ervoor zorgt dat iemand nooit meer spanning ervaart. Dat zou ook helemaal niet het doel moeten zijn. Een topsporter probeert spanning immers ook niet volledig uit te schakelen.

Spanning hoeft niet altijd je vijand te zijn
Voor een sporter is wedstrijdspanning heel normaal. Sterker nog, een bepaalde mate van spanning kan helpen om alert en energiek te zijn. Het probleem ontstaat wanneer de spanning zo hoog wordt dat iemand niet meer kan doen wat hij of zij eigenlijk beheerst.

Denk aan een voetballer die tijdens de training een bepaalde beweging honderd keer goed uitvoert, maar tijdens een belangrijke wedstrijd ineens gaat nadenken over iedere beweging. Of een tennisser die na een paar fouten niet meer bezig is met het volgende punt, maar met het vorige punt.

Op de werkvloer gebeurt eigenlijk hetzelfde.
Je kent je vak. Je hebt ervaring. Je weet wat je moet doen. Maar zodra de druk toeneemt, ben je ineens vooral bezig met wat er allemaal mis kan gaan. De vraag is dan niet: “Hoe voorkom ik dat ik spanning voel?” De vraag is: “Hoe zorg ik ervoor dat ik ook mét spanning mijn vaardigheden kan blijven inzetten?”

Wat kunnen bedrijven hiervan leren?
Misschien moeten we mentale vaardigheden net zo serieus gaan nemen als andere professionele vaardigheden.
We vinden het heel normaal om medewerkers te trainen in bijvoorbeeld presenteren, leidinggeven, software of communicatie. Maar vaardigheden als omgaan met druk, aandacht richten, emoties reguleren en herstellen krijgen vaak minder structurele aandacht. Terwijl juist die vaardigheden bepalend kunnen zijn voor hoe iemand zijn kennis onder moeilijke omstandigheden gebruikt.

Bhoir en Sinha (2024) benadrukken in hun systematische review dat employee well-being niet alleen samenhangt met individuele factoren, maar ook met HR-praktijken zoals autonomie, flexibiliteit, communicatie, training en ondersteuning. Daarom zou mentale training wat mij betreft ook niet moeten betekenen: “Hier is een training, succes ermee.”

Het gaat juist om de combinatie.
Wat kan iemand zelf leren?
En wat kan de organisatie doen om ervoor te zorgen dat iemand die vaardigheden ook kan toepassen?
Hoe zou dat er in de praktijk uit kunnen zien?

Stel dat een medewerker merkt dat hij tijdens drukke periodes steeds meer gaat haasten. Daardoor maakt hij fouten, krijgt hij het gevoel achter de feiten aan te lopen en neemt de stress verder toe.
Een eerste stap kan zijn om dit patroon te leren herkennen.
Wat gebeurt er lichamelijk?
Welke gedachten komen op?
Wat doe je vervolgens?
En welk effect heeft dat?

Daarna kun je onderzoeken welke strategieën helpen om het patroon te doorbreken. Misschien is dat anders prioriteren. Misschien een korte pauze nemen. Misschien eerst overzicht creëren voordat je reageert. Of misschien juist leren om gedachten die de spanning verder verhogen anders te bekijken.
Dat klinkt eenvoudig, maar juist het bewust worden van je eigen patroon is vaak een belangrijke eerste stap.

Wat doet een topsporter anders?
Een topsporter wacht meestal niet tot het misgaat voordat er wordt getraind.
Er wordt vooraf nagedacht over situaties waarin druk kan ontstaan. Wat doe je wanneer je achterstaat? Wat doe je wanneer je een fout maakt? Hoe blijf je bij je taak? Hoe herstel je na een zware inspanning?
Die voorbereiding is onderdeel van de training.
Waarom zouden we dat binnen organisaties niet vaker doen?
Niet pas wanneer iemand uitvalt.
Niet pas wanneer een team volledig overbelast is.
Maar juist daarvoor.

De vraag die we onszelf kunnen stellen
Misschien is de interessantste vraag daarom niet:
“Hoe kunnen we stress op het werk voorkomen?”
Maar:
“Hoe kunnen we mensen en organisaties leren om goed te presteren wanneer de druk toeneemt?”
Dat is een andere manier van kijken.
Niet alleen gericht op het voorkomen van problemen, maar ook op het ontwikkelen van mentale vaardigheden.
Want uiteindelijk geldt voor een topsporter én voor een professional hetzelfde:
Je weet pas echt wat je kunt wanneer je het ook onder druk kunt blijven uitvoeren.



Bronnen
Mental health and well-being at work: A systematic review of literature and directions for future research (2024). Human Resource Management Review. De review omvat 341 studies.
Mehler, M., et al. (2024). Training emotional competencies at the workplace: a systematic review and meta-analysis. BMC Psychology, 12, 718.
Schäfer, S. K., et al. (2024). Digital interventions to promote psychological resilience: a systematic review and meta-analysis. npj Digital Medicine, 7, 30.
Bhoir, M., & Sinha, V. (2024). Employee well-being human resource practices: a systematic literature review and directions for future research. Future Business Journal, 10, 95.

Wat kunnen bedrijven leren van de topsport?
Omgaan met prestatiedruk